१९ पुस, काठमाडौं । भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरोले देशमा राष्ट्रिय संकटकालको घोषणा गरेका छन् । अमेरिकाले राजधानी काराकाससहितका सहरहरूमा भीषण आक्रमण गरेपछि मादुरेले देशमा राष्ट्रिय संकटकालको घोषणा गरेका हुन् ।
उनले अमेरिकी आक्रमणको निन्दा गर्दै भेनेजुएलाकोे तेल र खनिजमाथि कब्जा जमाउने प्रयास स्वरूप आक्रमण गरेको बताएका छन् ।
बीबीसीका अनुसार जारी बयानमा राजधानी काराकासमा गरिएको आक्रमणको उद्देश्य ‘भेनेजुएलाको रणनीतिक संसाधनहरू विशेष गरी तेल र खनिजमा कब्जा गर्ने’ र ‘देशको राजनीतिक स्वतन्त्रता जबरदस्ती हनन’ हो ।
भेनेजुएलाका राष्ट्रपति मादुरो पूरै देशमा बाह्य उथल–पुथलको स्थिति घोषित गर्ने आदेशमा हस्ताक्षर गरेर लागू गर्न आदेश दिएको बीबीसीले जनाएको छ ।
पोखरामा यही पुस ३० देखि माघ २ सम्म विद्यार्थी गुणीय चक्रको १९औं राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना हुने भएको छ।
सम्मेलनमा देशभरका ७४ विद्यालयका ६ सयभन्दा बढी विद्यार्थी र एक सय पर्यवेक्षक सहभागी हुनेछन्।
यस सम्मेलनले विद्यार्थीलाई व्यवहारिक, सामाजिक र नेतृत्व सीप विकास गर्न मद्दत गर्ने आयोजकको भनाइ छ।
यो सारांश AI द्वारा सिर्जना गरिएको हो।
पोखरा — क्वेस्ट नेपालको आयोजनामा पोखरामा विद्यार्थी गुणीय चक्र (एसक्यूसी)को १९औं राष्ट्रिय सम्मेलन हुने भएको छ ।
यही पुस ३० देखि माघ २ सम्म पोखरा महानगरपालिकाको नयाँगाउँस्थित सेन्ट मेरिज माविमा सम्मेलन हुन लागेको हो । सम्मेलन उद्घाटन महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकमन्त्री श्रद्धा श्रेष्ठले गर्ने कार्यक्रम छ ।
सम्मेलनमा देशभरका ७४ विद्यालयबाट ६ सयभन्दा बढी विद्यार्थी र एक सयजना पर्यवेक्षकको सहभागिता रहने आयोजकले जनाएको छ । विद्यार्थीलाई सर्वगुण सम्पन्न व्यक्ति बनाउने उद्देश्यले सन् २००५ देखि नेपालका शैक्षिक संस्थामा विद्यार्थी गुणीय चक्र कार्यक्रम लागू भइरहेको छ । हाल देशभरका २ सयभन्दा बढी विद्यालयले यसलाई पाठ्यक्रम र सह–पाठ्यक्रमका रूपमा सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
सम्मेलनबारे जानकारी दिन शुक्रबार पोखरामा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा क्वेष्ट नेपालका अध्यक्ष नारद रिजालले विद्यार्थीलाई केवल किताबी ज्ञानमा मात्र सीमित नराखी उनीहरूमा सामाजिक, नैतिक र व्यवहारिक सीप विकास गर्ने उद्देश्यले सम्मेलन आयोजना गर्न लागिएको बताए । उनले भने, ‘यो सम्मेलनले विद्यार्थीलाई आफ्ना समस्या आफैं पहिचान गरी समाधान खोज्न सक्ने आत्मविश्वासी नागरिक बनाउन मद्दत गर्नेछ ।’
सन् १९६२ मा जापानको औद्योगिक क्षेत्रबाट सुरु भएको यो अवधारणालाई १९९९ मा प्रा.डा. दिनेशप्रसाद चापागाईंले नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा भित्र्याएका थिए । यो अवधारणाले विद्यार्थीलाई २१ औं शताब्दीका लागि आवश्यक जीवनोपयोगी सीप सिकाउने लक्ष्य राखेको छ ।
सेन्ट मेरिज माविकी प्रधानाध्यापक सिस्टर जेसी सिजेले विद्यार्थी गुणीय चक्रले बालबालिकालाई समस्याको मूल जरासम्म पुगेर सामूहिक रूपमा समाधान खोज्न सिकाउने बताइन् । ‘यसले उनीहरूको चरित्र निर्माणमा इँटा थप्नुका साथै नेतृत्व क्षमताको समेत विकास गर्छ, जुन आजको विश्वका लागि अपरिहार्य छ,’ उनले भनिन् ।
सम्मेलनका निर्देशक देवराज घिमिरेका अनुसार सहभागी विद्यार्थीले देशभरका २७ वटा हवबाट छानिएका विद्यार्थी प्रतिनिधिले विद्यार्थी गुणीय चक्रमा आफ्ना समस्या समाधानको कार्य प्रतिवेदन प्रस्तुतीकरण गर्नेछन् । यसबाहेक एआई कार्यशाला, दिगो विकास कार्यशाला, विभिन्न विषयमा संवाद र पोखराका विभिन्न स्थानको शैक्षिक भ्रमणजस्ता गतिविधिमा विद्यार्थी संलग्न हुनेछन् ।
सम्मेलनको अवसरमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको ‘दिनेश चापागाईं क्वालिटी अवार्ड’ का साथै राष्ट्रियस्तरका ‘एसक्युपी हव अवार्ड’ र ‘एसक्युसी क्वालिटी विद्यालय अवार्ड’ समेत प्रदान गरिने आयोजकले जनाएको छ ।
१८ पुस, काठमाडौं । नेपाली बजारमा पछिल्लो दुई सातामा सुकेको लसुनको भाउ ह्वात्तै बढेको छ । दुई साता अवधिमा लसुन भाउ ३०.२६ देखि ७३.२६ प्रतिशतसम्म बढेको हो ।
कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको तथ्यांक केलाउँदा यस अवधिमा सबैभन्दा धेरै चिनियाँ लसुनको भाउ आकाशिएको छ ।
१ पुसमा चिनियाँ लसुन प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम २ सय ५० देखि अधिकतम औसत २ सय ६३ रुपैयाँमा किनबेच भएको थियो । त्यसपछि क्रमश: बढ्न थालेको थियो । शुक्रबार (१८ पुस) आइपुग्दा प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम ४ सयदेखि अधिकतम ५ सय र औसतमा ४ सय ५६ रुपैयाँ रुपैयाँ कायम छ ।
यस्तै नेपाली लसुनको भाउ आज शुक्रबार प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम २ सय २० देखि अधिकतम २ सय ८९ र औसत २ सय ४७ रुपैयाँ कायम छ । १ पुसमा भने नेपाली लसुन थोकमा किलोको न्यूनतम १ सय ८० देखि अधिकतम २ सय र औसत १ सय ९० रुपैयाँमा किनबेच भएको थियो ।
लसुनको भाउ बढेसँगै यसको प्रत्यक्ष प्रभाव उपभोक्ताको भान्सामा परेको छ । होलसेलमै भाउ बढ्नासाथ खुद्रामा झन् यसको मूल्य अझै आकाशिएको छ ।
बजार अवस्था
काठमाडौं बुद्धनगर–१० का एक तरकारी व्यापारीले होलसेल व्यवसायीले नै मंसिर अन्तिम सातादेखि बजारमा लसुन अभाव छ भनेर महँगोमा बेच्दै आएको बताए ।
‘हामीले होलसेलमा नै महँगो तिर्नुपरेको छ, खुद्रामा थोरै मात्रै नाफा राखे पनि महँगै पर्न जाने भो,’ उनले भने, ‘नेपाली बजारमा अभाव गराएर धेरै नाफा कमाउन भारततिर पठाए भन्ने सुनिन्छ ।’
आयात तथ्यांक र प्रश्न
नेपालमा हरेक वर्ष अर्बौं रुपैयाँको लसुन चीनबाट भित्रिने गर्छ । भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्ने हो भने आपूर्तिमा कमी भने देखिँदैन । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ पहिलो पाँच महिनामै ५५ लाख ९२ हजार ७ सय ८२ किलो लसुन आयात भएको छ ।
यति परिमाणमा लसुन आयात हुँदा ७४ करोड ४९ लाख ६८ हजार रुपैयाँ खर्च भएको छ । जसमध्ये ठूलो हिस्सा चीनकै छ । थोरै मात्र भारतबाट आयात भएको छ ।
यति ठूलो परिमाणमा लसुन भित्रिँदा पनि बजारमा दुई साता अवधिमा मात्रै अचानक अभाव हुनुले प्रश्न खडा गरेको छ । तथ्यांक केलाउँदा पाँच महिना अवधिमा नेपालबाट १७ लाख ९० हजार रुपैयाँको १० हजार किलो निर्यात भएको देखिन्छ । त्यचि लसुनमध्ये बेलायत र जर्मनीमा ५–५ हजार किलो निर्यात भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
निर्यात हुनुबाहेक बाँकी सबै लसुन कहाँ गयो भन्ने प्रश्न छ ।
हिसाबै गर्ने हो भने अहिले मासिक ११ लाख किलो लसुन आयात भएको देखिन्छ । गत आव २०८१/८२ पाँच महिना अवधिमा ५ अर्ब ३६ करोड १७ लाख २९ हजार रुपैयाँको ४ करोड ६ लाख ५७ हजार ८ सय ७२ किलो लसुन आयात भएको थियो ।
तस्करी तथा कालोबजारी आशंका
त्यसबेला पनि भारततर्फको माग उच्च हुँदा लसुनको अनौपचारिक निकासी भएको व्यापारीले बताएका थिए । यसपालि पनि बजारमा देखिएको यो अभाव पछाडि नेपाल भित्रिएको चिनियाँ लसुन लुकाइछिपाइ भारततर्फ लगिरहेको आशंका छ ।
आधिकारिक रूपमा लसुन निर्यातको ठूलो तथ्यांक नभेटिए पनि व्यवसायीहरूका अनुसार चिनियाँ लसुन नेपाली बाटो हुँदै भारतीय बजार पुगिरहेको छ ।
भारतीय बजारमा लसुनको मूल्य नेपालको भन्दा राम्रो (महँगो) रहेकाले व्यापारीहरूले बढी नाफा कमाउन यताको लसुन भारततर्फ पठाएको हुन सक्ने अनुमान छ ।
उपभोक्ता अधिकारकर्मी माधव तिमल्सिनाले यो मूल्यवृद्धि स्वाभाविक बजार प्रक्रिया नभई व्यवसायीले नियोजित रूपमा सिर्जना गरेको ‘कालोबजारी’ भएको आरोप लगाए ।
चीनबाट नेपालका लागि आयात गरिएको लसुन अवैध रूपमा भारततर्फ तस्करी (स्मगलिङ) भइरहेका कारण नेपाली बजारमा कृत्रिम अभाव खडा गरिएको उनको दाबी छ ।
अधिकारकर्मी तिमल्सिना भारतले चिनियाँ लसुन आयातमा प्रतिबन्ध वा कडाइ गरेको अवस्थाको फाइदा उठाउँदै नेपालका सीमित व्यवसायीले चलखेल सुरु गरेको बताउँछन् ।
भारतले चिनियाँ लसुन आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । दुवै देशबीचको भन्सार नीतिका कारण भारतमा लसुनको मूल्य महँगो पर्न जान्छ ।
‘सुरुमा व्यवसायीहरूले अस्वाभाविक परिमाणमा लसुन आयात गरेर गोदाममा जम्मा पार्ने र त्यसपछि बजारमा अभाव देखाउँदै भारततर्फ अवैध निकासी गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ,’ उनले भने, ‘नेपाल भित्रिएको लसुन नेपाली उपभोक्ताको भान्सामा पुग्नुको सट्टा रातारात भारतीय बजारमा महँगो मूल्यमा बिक्री भइरहेको छ, व्यवसायीहरूले एकातिर सामान लुकाएर कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेका छन् भने अर्कातिर आयातमा कडाइ भएको बहाना बनाउँदै मूल्य दोब्बर बनाएर लुट मच्चाइरहेका छन् ।’
व्यवसायीको तर्क : नाकाको अवरोध
यता, नेपाल फलफूल तथा तरकारी व्यवसायी महासंघ अध्यक्ष भरतप्रसाद खतिवडा उत्तरी नाका (तातोपानी र केरुङ) मा लागु गरिएको ‘क्यु सिस्टम’ (पालो प्रणाली) का कारण लसुन बाटोमै कुहिएर नष्ट हुँदा बजारमा अभाव सिर्जना भएको बताउँछन् ।
अध्यक्ष खतिवडाका अनुसार चीनबाट लसुन र स्याउ बोकेर आएका कन्टेनर नाकामा ३५ देखि ४५ दिनसम्म रोकिनुपरेको थियो ।
‘चीनबाट हिँडेको गाडी काठमाडौं आइपुग्न डेढ महिनासम्म लाग्यो,’ खतिवडाले भने, ‘यति लामो समय बाटोमै रोकिँदा लसुन र स्याउजस्ता नाशवान् वस्तु गाडीभित्रै ड्यामेज (कुहिएर नष्ट) भए ।’
लामो समय पालो कुर्नुपर्ने र सामान कुहिएर आउने जोखिम बढेपछि व्यवसायीले थप अर्डर गर्न नसकेको र पुराना अर्डर पनि बाटोमै फसेकाले डेढ महिनायता आयात ठप्प जस्तै भएको उनले दाबी गरे ।
‘जोखिम मोलेर कसैले ल्याउने अवस्था रहेन, आएका सामान पनि काम नलाग्ने भएपछि बजारमा अभाव देखिनु स्वाभाविक हो,’ उनले भने ।
बजारमा चलेको ‘नेपाल आएको लसुन भारततर्फ तस्करी भयो’ भन्ने हल्लालाई खतिवडाले अस्वीकार गरे । ‘मान्छेहरूले भारततिर महँगो भएर यताको लसुन उता गयो भनेर लख काटेका छन्,’ उनले भने, ‘तर वास्तविकता त्यस्तो होइन, डेढ महिनादेखि नाकाबाट गाडी नै छिरेका छैनन्, आएका पनि ड्यामेज छन् भने तस्करी के गर्ने ?’
उनका अनुसार चीनमै चाहिँ लसुनको मूल्य बढेको छैन । त्यहाँ मूल्य १–२ रुपैयाँ तलमाथि भए पनि स्थिर नै छ । समस्या केवल ढुवानी र नाकाको व्यवस्थापनमा भएको उनको दाबी छ । सामान्य अवस्थामा २ सय २० देखि २ सय ४० रुपैयाँ थोक मूल्य पर्ने लसुन नाकाको अवरोधकै कारण महँगिएको हो ।
खतिवडाले हिजो (बिहीबार) देखि केरुङ नाका सुचारु भएको र हिजोदेखि नाका खुलेको हुँदा अब सहज रूपमा गाडी आउन थाले भने बजारमा लसुन अभाव हट्ने र मूल्य पनि पुरानै लयमा फर्किने बताए ।
कालीमाटी बजारको अवस्था र चिनियाँ लसुन
कालीमाटी तरकारी बजारको तथ्यांकमा १ पुसदेखि सुकेको लसुन भित्रिएको देखिँदैन । कालीमाटीका व्यापारी पहिलेकै स्टकमा भएको अलिअलि लसुन बेचिरहेको बताउँछन् ।
कालीमाटी तरकारी बजारका सूचना अधिकारी विनय श्रेष्ठ भने चीनमा नयाँ वर्ष लगायत चाडपर्व चलिरहेको कारण उताबाट लसुन आयात नभएको र चिनियाँ नाकाबाट पर्याप्त मात्रामा लसुन नभित्रिँदा बजारमा अभाव सिर्जना भई मूल्य बढेको तर्क गर्छन् ।
कालीमाटी तरकारी बजार
‘चीनतिर चाडपर्व चलेका कारण लसुन नआएको भन्ने कुरा सुनिन आएको छ,’ श्रेष्ठले भने ।
बजारमा नेपाली लसुनको मूल्य घटेर प्रतिकिलो न्यूनतम २ सय रुपैयाँ हाराहारीमा आए पनि उपभोक्ता र व्यवसायीको रोजाइमा भने चिनियाँ लसुन नै पर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।
विशेषगरी होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसायीले चलाउन सजिलो हुने भएकाले चिनियाँ लसुन नै बढी प्रयोग गर्ने गरेको उनी बताउँछन् ।
‘नेपाली लसुन छोडाउन गाह्रो हुने र धेरै समय राख्दा फोक्सिने (भित्र सुक्ने) समस्या हुन्छ,’ सूचना अधिकारी श्रेष्ठ भन्छन्, ‘तर, चिनियाँ लसुन ठूलो पोटी हुने, छोडाउन सजिलो हुने र ‘सेलेक्टेड’ हुने भएकाले होटल तथा रेस्टुरेन्ट क्षेत्रका ‘क्लायन्ट’ हरूले यसकै बढी माग गर्छन् ।’
चिनियाँ लसुन आयात घटेको छ : भन्सार विभाग
भन्सार विभागका निर्देशक किशोर बर्तौलाले चीनबाट हुने लसुन आयात गत वर्षको तुलनामा निकै घटेकाले बजारमा अभाव देखिएको बताए ।
गत वर्ष यही समयमा करिब साढे ५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको लसुन आयात भएको थियो । तर, चालु वर्ष सोही अवधिमा भने जम्मा ७४ करोड रुपैयाँ बराबरको मात्र लसुन आयात भएको हुँदा यसको प्रभाव परेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ ।
बर्तौलाका अनुसार अहिले स्वदेशी उत्पादन बजारमा आइनसकेको र चीनबाट पनि पर्याप्त मात्रामा लसुन नआएकाले बजारमा अभाव सिर्जना भएको हो ।
‘एकातिर स्वदेशी उत्पादन आउन बाँकी छ, अर्कातिर चीनबाट पोहोरको जसरी लसुन आएन,’ बर्तौलाले भने, ‘बजारमा माग बढेको छ तर सप्लाई (आपूर्ति) नहुँदा मूल्य आकाशिएको हो ।’
भारततर्फ लसुन गएको आशंका गरिए पनि विभागले भने मुख्य कारण आयातमा आएको कमी नै भएको औँल्याएको छ ।
लसुन प्रकरणमा सरकारका जिम्मेवार नियमनकारी निकायहरू पूर्णत: असफल देखिएको उपभोक्ता अधिकारकर्मी तिमल्सिना बताउँछन् । उनले विशेषगरी कृषि विभाग, वाणिज्य विभाग र भन्सार विभागबीच समन्वयको चरम अभाव रहेको बताए ।
‘कृषि विभागसँग नेपालमा लसुनको आन्तरिक उत्पादन कति छ, कति अपुग छ र कुन देशबाट कति आयात गर्नुपर्ने हो भन्ने कुनै वैज्ञानिक तथ्यांक र योजना नै छैन,’ तिमल्सिनाले भने, ‘तथ्यांक नहुँदा बजारको माग र आपूर्तिको सन्तुलन मिलाउन सरकार चुकेको छ ।’
बजार अनुगमनको जिम्मा पाएको वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले पनि आफ्नो भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न नसकेकोे उनको आरोप छ ।
‘आयातित वस्तुको वास्तविक लागत कति हो र त्यसमा कति प्रतिशत नाफा राखेर बिक्री भइरहेको छ भन्ने विश्लेषण गर्न विभाग असफल भएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘भन्सार विभागले पनि सामान आयात भएर पास गराइदिएपछि त्यो सामान स्वदेशमै खपत भयो वा तस्करी भएर बाहिरियो भन्ने कुराको निगरानी गर्न सकेको छैन ।’
हामीलाई गुनासो आएको छैन: वाणिज्य विभाग
वाणिज्य विभागले भने यस विषयमा गुनासो नआएको जनाएको छ । विभागका महानिर्देशक रोशन ज्ञवालीले आफूहरूलाई अहिलेसम्म यस्तो कुनै औपचारिक गुनासो वा उजुरी नआएको बताए ।
‘त्यस्तो गुनासो आएको छैन अहिलेसम्म,’ उनले भने, ‘यस्तो किसिमको गुनासो वा समस्या छ भने हामी अनुगमन गर्छौं ।’
कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार नेपालमा वार्षिक
१८ पुस, काठमाडौं । गत असोजमा दसैंका लागि सुकिला नोट बजार पठाउन नेपाल राष्ट्र बैंकले आफूसँग भएका नोट मिलाउन सुरु गर्यो । नोट मिलाउने अर्थात् सर्टिङ गर्ने क्रममा केन्द्रीय बैंकमै ४ थान नक्कली नोट भेटियो ।
गत महिना मात्रै वीरगञ्ज रक्सोल बोर्डरमा ठूला दरका १ सय १४ थान नक्कली नोट फेला परे । ती नक्कली नोट नेपाल प्रहरीले राष्ट्र बैंकको प्रादेशिक कार्यालय वीरगञ्जमा बुझाएको छ
त्यसैगरी १६ पुसमा नेपाल प्रहरीले काठमाडौं गोकर्णेश्वरबाट पनि नक्कली नोट बरामद गरेको छ । त्यसदिन प्रहरीले ९३ थान १ हजार दरका नक्कली नोट सहित ६ जनालाई पक्राउ गरेको थियो ।
पछिल्लो समय नक्कली नोटमार्फत सर्वसाधारण ठग्ने गतिविधि बढेको देखिन्छ । माथिका उदाहरणले पनि नक्कली नोट प्रयोगसँगै सर्वसाधारण ठग्ने क्रियाकलाप तीव्र भएको स्पष्ट हुन्छ ।
गैरकाननुनी गतिविधि मार्फत ठगी गर्ने गिरोहले संक्रमणकालीन अवस्थालाई अवसरका रूपमा प्रयोग गर्छन् । गत भदौको जेनजी आन्दोलनपछि राजनीतिक संक्रमण भएकाले नक्कली नोट कारोबारीले बजारमा नक्कली नोट आपूर्ति बढाएका छन् । साथै, निर्वाचनको मिति पनि तोकिएको हुनाले राजनीतिक दल र सरकारको ध्यान निर्वाचन गराउनतर्फ हुने र आर्थिक गतिविधि पनि बढ्ने अवस्थामा बजारमा नक्कली नोट पनि पठाउन सहज हुने भएकाले आपराधिक गिरोह देशका विभिन्न स्थानमा सक्रिय भएका हुन् ।
गत महिनामात्र रक्सोल बोर्डरमा भेटिएका नक्कली नोट केही दिनपछि काठमाडौंमै भेटिनु वित्तीय क्षेत्रका लागि जोखिम बढेको राष्ट्र बैंक वीरगञ्जका निर्देशक सुशील पौडेलले बताए ।
‘गत महिना मात्रै रक्सोलमा नक्कली नोट भेटिएको थियो, पछिल्लो समय त्यस्तै घटना काठमाडांैमै भइसक्यो,’ पौडेलले भने, ‘यो अब कुनै स्थान विशेषको नभई राष्ट्रिय समस्याका रूपमा देखापरेको छ ।’
रक्सोलमा नक्कली नोट भेटिएपछि सम्पूर्ण बैंक तथावित्तीय संस्थामा नोट पहिचान मेसिन अनिवार्य गरेको पौडेलले बताए । उनका अनुसार ग्रामीण भेगका अशिक्षित सर्वसाधारण मात्र नभई शिक्षित समेत सक्कली र नक्कली नोटबारे जानकार छैनन् ।
यसमा राष्ट्र बैंकसहित सम्बन्धित सरोकारवाला सबै निकायले नोटसम्बन्धी सचेतना विस्तार गर्न जरुरी रहेको उनले बताए । राष्ट्र बैंकले नगद कारोबार निरुत्साहित गर्दै आए पनि ग्रामीण भेगमा नगद कारोबार नै प्रमुख छ ।
पछिल्लो समय सहरी क्षेत्रका वित्तीय कारोबार आधाभन्दा धेरै विद्युतीय हुने गरे पनि प्रविधिमा अध्यस्त नभएका र अशिक्षितका लागि नगद कारोबार नै मुख्य आधार हो । नक्कली नोट कारोबार बढ्दा ती व्यक्ति बढी जोखिममा पर्ने गर्छन् । साथै, उनीहरूले नक्कली र सक्कली नोट नचिनेर कारोबार गर्दा नक्कली नोट कारोबार गरेको अरोपमा उल्टै फस्ने गरेको पौडेलको भनाइ छ ।
नेपाली नोटका विशेषता निकै फरक भएकाले पहिचान गर्न सहजै सकिने र नक्कली नोट कारोबारीले त्यसलाई नक्कल गर्न नसक्ने राष्ट्र बैंक प्रवक्ता गुरु पौडेलले बताए ।
नेपाली नोटका विशेषा सर्वसाधारणसम्म पुर्याउन नसकेको स्वीकार्दै पौडेलले यसका लागि समाजका हरेक पक्षको सहयोग हुनुपर्ने औँल्याए ।
‘कागजी नोट भने पनि वास्तविकतामा त्यो कागज नभई कटन पेपरले बनेको हुन्छ,’ पौडेलले भने, ‘नोटमा कटनको पार्ट हुन्छ, त्यसैले सामान्यतया पानीले भिज्दैमा बिग्रिहाल्दैन, यसबारे व्यापक रूपमा प्रचार प्रसार गर्नुपर्छ, चुनावका बेला यस्ता कुरा हुन सक्छन् किनभने यस्तो अपराधी मनोवृत्ति भएकाले यस्तै खालको अनुकूल समय खोजेका हुन्छन् ।’
यस्तो समयमा प्रहरी प्रशासन, बैंक तथा वित्तीय संस्था सबै सजग हुन आवश्यक रहेको उनले बताए ।
नोटमा जतिसुकै सेक्युरिटी फिचर थपे पनि सर्वसाधारणलाई जानकारी दिन नसकिएको खण्डमा नोट कमजोर रहने उनको भनाइ छ ।
‘नेपाली नोटका विशेषता अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका छन्,’ पौडेलले भने, ‘सक्कली नोटका विशेषता नक्कल गर्न नसकिने खालका छन् ।’
नक्कली नोट बनाउनेले ५, १०, २०, ५० को भन्दा पनि ठूला दरमा ५ सय, १ हजारका बनाउने भएकाले ती नोटको कारोबार गर्दा सचेत भएर गर्नसमेत उनले सुझाए ।
नेपाली नोटमा भएका विशेषता सहित नक्कली नोट बनाउन ठूलो लागत लाग्ने भएकाले सम्भव नहुने उनी बताउँछन । तर, नोटका विशेषता नै चोरी भएको खण्डमा भने सुरक्षा चुनौती थपिने उनको भनाइ छ ।
सक्कली–नक्कली नोट पहिचानका लागि केन्द्रीय बैंकले आफ्नो स्थानबाट आवश्यक सचेतनाका गतिविधि बढाउँदै आएको उनले बताए । त्यसका लागि केन्द्रीय बैंकसँगै समाजका सबै पक्षले समेत सहयोग गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।
कसरी पहिचान गर्ने सक्कली नोट ?
नोट नक्कली वा सक्कली हो भनी छुट्टिने तीन वटा माध्यम छन् । पहिलो छामेर, दोस्रो हेरेर र तेस्रो प्रकाशमा कोल्टो पारेर हेर्ने हो । कागजमा छापिएका नक्कली नोट चिप्ला हुन्छन् । सक्कली नोट तुलनात्मक रूपमा खस्रो हुन्छ । किनभने, सक्कली नोट कटन मिश्रित कागजबाट बनेको हो ।
नक्कली नोटको प्रिन्ट पनि नमिलेको जस्तो देखिन्छ । सक्कली नोटको प्रिन्ट सफा र स्पष्ट हुन्छ । नयाँ सिरिजका १ हजारको सिरिजमा दृष्टिविहीनलाइ समेत लक्षित गरी बनाइएका छन् ।
त्यस्तो शंका लागेको खण्डमा प्रकाशमा राखेर हेर्यो भने सुरक्षा धागो, पानीछाप र प्रकाशमा नराख्दा आधा देखिने प्रकाश पारेर हेर्दा पूरा देखिन्छ ।
छामेर नोट पहिचान
नक्कली नोट छाम्दा चिप्ला हुन्छन् । तर, सक्कली नोट छाम्दा अलिकति खस्रो हुन्छ किनभने यसमा कटन प्रयोग गरिएको हुन्छ । यसमा विभिन्न खालका ‘इम्बोस्ड फिचर’ राखिएको हुन्छ । जसले नोटलाई सरर छाम्दा अग्लो–होचो महसुस हुन्छ । तर, नक्कली नोटमा यस्तो खालको विशेषता हुँदैन ।
हेरेर नोट पहिचान
नक्कली र सक्कली नोट कतिपय अवस्थामा हेरेर पनि पहिचान गर्न सकिन्छ । त्यसका लागि नोट हेर्दा नै सक्कली हो वा होइन भन्ने खालको आभास हुने फिचर राखिएको हुन्छ । त्यसेगरी सक्कली नोटमा भएको थ्रेड मिलेको हुन्छ । सेक्युरिटी थ्रेड, पानीछाप, नेपालको नक्सा, नेपाल राष्ट्र बैंक लेखेको जस्ता वाटर मार्क हुन्छन् । यी विशेषता नोट हेरेर पनि नक्कली र सक्कली पहिचान गर्न सकिन्छ ।
प्रकाशमा ढल्काएर नोट पहिचान
नोटलाई अलिकति उज्यालोमा राखेर हेर्यो भने ‘सेक्युरिटी थ्रेड’ र ‘पानीछाप’ प्रष्ट देखिन्छ । ५ सय र १ हजारका नोटमा प्रकाश नपर्दा आधा देखिने र लाइटमा राख्दा पूरा देखिने फिचर छन् ।
विशेष फिचर
सक्कली नोट पहिचान गर्न सकिने अन्य विशेषखालका विशेषता पनि छन् । त्यो भनेको पछिल्ला सिरिजका १ हजारका नोटमा दृष्टिविहीनले पनि नोट चिन्न सकुन् भनेर ब्रेल लिपि प्रयोग गरिएको छ । साथै, नोटलाई ढल्काएर हेर्दा रङ परिवर्तन हुने फिचर पनि छ । त्यसैगरी यूभी लाइटबाट पनि सक्कली–नक्कली पहिचान गर्न सकिन्छ । सक्कली नोटमा यूभी लाइट पार्दा नोटको आकार (१०००, ५००) लेखिएको र गभर्नरको हस्ताक्षरमा लाइट आउने तथा प्रकाश परार्वतन हुने गर्छ ।
प्रिजेन्टेसन बनाउनका लागि सबैभन्दा पहिला गुगलको जेमिनाई एपमा जानुहोस् र टुल्स सेक्सनबाट क्यानभास (Canvas) छनोट गर्नुहोस् । यहाँ तपाईँले जेमिनाईलाई के विषयमा प्रिजेन्टेसन चाहिएको हो, त्यसको प्रम्ट (विवरण) दिनुपर्ने हुन्छ । उदाहरणका लागि: ‘नेपालको पर्यटन व्यवसायका बारेमा ६ वटा स्लाइडको प्रिजेन्टेसन बनाऊ’ भनी निर्देशन दिन सक्नुहुन्छ ।
यदि तपाईँसँग पहिले नै कुनै रिपोर्ट वा डकुमेन्ट छ र त्यसकै आधारमा स्लाइड बनाउन चाहनुहुन्छ भने जेमिनाईमा @ चिन्ह टाइप गरी आफ्नो ड्राइभमा भएको फाइलको नाम लेख्नुहोस् । जेमिनाईले उक्त डकुमेन्ट पढेर त्यसका मुख्य बुँदाहरू समेटेर स्वचालित रूपमा स्लाइड तयार पारिदिन्छ ।
जेमिनाई क्यानभासले स्लाइड तयार पारेपछि तपाईँले त्यसलाई गुगल स्लाइड्स (Google Slides) मा एक्सपोर्ट (Export) गर्न सक्नुहुन्छ । स्लाइड्स खुलेपछि अक्षर, तस्विर, डिजाइन आदि सम्पादन गर्न सक्नु हुन्छ । दायाँतर्फ रहेको Ask Gemini प्यानल प्रयोग गरेर तपाईँले प्रत्येक स्लाइडको बनावट परिवर्तन गर्ने, लेखिएको भाषालाई सरल बनाउने वा थप बुँदाहरू थप्ने काम गर्न सक्नुहुन्छ ।
यसबाट प्रिजेन्टेसन बनाउनका लागि तपाईँले इन्टरनेटमा फोटो खोजिरहनु पर्दैन । जेमिनाईलाई ‘पहाडमा सूर्योदय भएको बेला चिया खाइरहेको फोटो बनाऊ’ भनी निर्देशन दिएमा त्यसले तत्कालै नयाँ र सान्दर्भिक चित्रहरू बनाइदिन्छ । साथै, डेटा वा तथ्याङ्क देखाउनका लागि Insert > Help me visualize > Infographic विकल्प प्रयोग गरी आकर्षक चार्टहरू पनि बनाउन सकिन्छ ।
यद्यपि केही फिचरहरू भने प्रिमियम भर्सनमा सीमित गरिएका छन् । तर पनि चिन्ता नलिनुहोस् । स्लाइड एपमा गइसकेपछि त्यहाँ तपाईँले दायाँ तर्फ टेम्पेल, बिल्डिङ ब्लक, गुगल इमेजेजका स्टक तथा वेब तस्विर, ड्राइभ तथा गुगल फोटोज जस्ता विकल्प पनि प्रयोग गर्न सक्नु हुन्छ ।
राम्रो तथा प्रभावकारी प्रिजेन्टेसनका लागि जेमिनाईलाई क्यानभासको च्याटमा गएर कति वटा स्लाइड चाहिने, कस्तो दर्शकका लागि हो र कुन भाषा-शैली प्रयोग गर्ने भन्ने जस्ता कुराहरू प्रम्टमा स्पष्ट खुलाउनुहोस् ।
प्रिजेन्टेसन दिने बेला के बोल्ने भन्ने कुरा पनि जेमिनाईले नै लेखिदिन सक्छ । एआईले कहिलेकाहीँ गलत तथ्यहरू दिन सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ । त्यसैले अन्तिम रूप दिनुअघि एक पटक आफैँले विवरणहरू रुजु गर्न नभुल्नुहोस् ।
काठमाडौँ । अहिले युट्युब स्क्रोल गर्दा अस्वाभाविक तर आकर्षक लाग्ने भिडिओ प्रशस्त देखिन थालेका छन् । उच्च गुणस्तरका दृश्य, फिल्मका पात्र जस्तै देखिने चरित्र र नाटकीय संवाद भएका यी भिडिओ वास्तवमा मानव निर्मित नभई ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (एआई) बाट तयार पारिएका हुन् । यो प्रवृत्तिलाई अचेल इन्टरनेटको भाषामा ‘एआई स्लोप’ भन्न थालिएको छ ।
यसै सन्दर्भमा गरिएको एक विश्वव्यापी अध्ययनले भारतको एउटा एआई च्यानलले आम्दानी र दर्शकको संख्यामा ठुला-ठुला क्रियटरलाई समेत पछि पारेको देखाएको छ ।
‘बन्दर अपना दोस्त’ नामक उक्त भारतीय युट्युब च्यानल अहिले विश्वभरका ‘एआई-वन्ली’ (पूर्ण रूपमा एआई प्रयोग गर्ने) च्यानलमध्ये अग्रस्थानमा देखिएको छ । भिडिओ एडिटिङ प्लेटफर्म निर्माता कम्पनी कापविङले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्क अनुसार यस च्यानलले हालसम्म २.५ अर्बभन्दा बढी भ्युज प्राप्त गरिसकेको छ । अत्यधिक भ्युजका कारण यसको वार्षिक आम्दानी करिब ४२ लाख ५१ हजार ५०० अमेरिकी डलर (नेपाली ६१ करोड रुपैयाँभन्दा बढी) हुने अनुमान गरिएको छ । यो रकम कुनै पनि सामान्य जागिर वा व्यवसायबाट जीवनभर कमाउन सकिने रकमभन्दा कयौँ गुणा धेरै हो ।
यो च्यानलले परम्परागत शैलीमा भिडिओ खिच्ने गर्दैन । च्यानलमा रहेका सबै ६१८ भिडिओ एआई टुलको प्रयोग गरेर बनाइएका छन् । यसको मुख्य पात्र ‘बोल्टु बन्दर’ नामक एउटा यथार्थपरक देखिने एनिमेटेड बाँदर हो जसलाई मानिसजस्तै जीवनशैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ । च्यानलको विवरण अनुसार यसले बोल्टु बाँदरको जीवनमार्फत मनोरञ्जन, भावना र यथार्थपरक कथावाचन प्रस्तुत गर्ने गर्दछ । दर्शकलाई आकर्षित गर्न यसले हास्य, नाटकीय र हृदयस्पर्शी मानवीय परिस्थितिलाई सिनेमाटिक शैलीमा देखाउने गरेको छ ।
यस विषयलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न खालका प्रतिक्रिया आइरहेका छन् । कतिपयले पर्दा पछाडिको मेहनत र व्यवस्थापनको प्रशंसा गरेका छन् । एआईले भिडिओ बनाए पनि त्यसको योजना बनाउन, सम्पादन गर्न र दर्शकको रुचि अनुसार व्यवस्थापन गर्न मानवीय दिमागकै आवश्यकता पर्ने उनीको तर्क छ । अर्कोतर्फ केही प्रयोगकर्ताले भने व्यङ्ग्य गर्दै मानिसले वर्षभरि कडा मिहिनेत गरेर थोरै कमाइरहेको समयमा एआई भिडिओले करोडौँ छापिरहेकोमा अचम्म व्यक्त गरेका छन् ।
कापविङका अनुसार नयाँ युट्युब फिडका पहिलो ५०० भिडिओ विश्लेषण गर्दा २१ प्रतिशत एआई निर्मित र ३३ प्रतिशत ‘ब्रेनरोट’ (अजीब र दोहोरिने खालका) शैलीका भिडिओ पाइएका छन् । यसको अर्थ युट्युब फिडको आधाभन्दा बढी हिस्सा अहिले एआई र भाइरल हुने उद्देश्यले मात्र बनाइएका सामग्रीले ओगटेको छ ।
काठमाडौँ । कीर्तिपुरको डाँडामा बसेर ल्यापटपका माध्यमबाटै मासिक तीन लाख रुपैयाँसम्म आर्जन गर्न सकिने कथा काल्पनिक नभई वास्तविक भएको अर्थमन्त्री रामेश्वर खनालले बताएका छन् । सोमबार ‘फर्मर प्लानर फोरम नेपाल’ द्वारा आयोजित कार्यक्रममा बोल्दै मन्त्री खनालले नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री गगन थापाले विगतमा दिएको अभिव्यक्ति कुनै ठट्टा नभई यथार्थ धरातलमा आधारित भएको धारणा राखे ।
सूचना प्रविधि क्षेत्रको विकास र मुलुकमा डलर भित्र्याउन सरकारले चालेका पछिल्ला कदमबारे चर्चा गर्दै मन्त्री खनालले यस क्षेत्रमा संलग्न युवाहरूको योगदानको उच्च प्रशंसा गरे । करिब ८-९ वर्षअघि युवाहरूले ५०० डलरको ‘डलर कार्ड’ सुविधा माग गर्दा समेत राज्यले त्यसको महत्त्व नबुझेको स्मरण गर्दै उनले अहिले आईटी कम्पनीहरूलाई विदेशमा आफ्ना शाखा वा ‘बेस’ स्थापना गर्न २० हजार डलरसम्म लैजान पाउने व्यवस्था गरिएको जानकारी दिए । उनले यसलाई सरकारको एक साहसिक र सकारात्मक कदमका रूपमा दाबी गरे ।
मन्त्री खनालले अस्ट्रेलिया लगायतका विभिन्न मुलुकबाट फर्किएर नेपालमा ‘डिजिटल नोम्याड’ (जहाँबाट पनि काम गर्न सक्ने प्राविधिक) का रूपमा कार्यरत युवाहरूको उदाहरण दिँदै सरकारले उचित नीति र सुरक्षाको प्रत्याभूति गरेमा थप युवाहरू स्वदेशमै बसेर वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्न इच्छुक रहेको बताए ।
“अस्ट्रेलियन कम्पनीमा काम गर्ने नेपाली युवाहरू आफ्नै परिवारसँग बसेर नेपालबाटै डलरमा आम्दानी गर्न चाहन्छन्,” खनालले भने, “अस्ट्रेलियन कम्पनीहरूले नेपालको सरकारी नीति र सुरक्षाका बारेमा चासो राख्ने गरेका छन् । उनीहरूलाई आश्वस्त पार्न र सहयोग पुर्याउनकै लागि सरकारले २० हजार डलरको सुविधा दिने हिम्मत गरेको हो ।”
सम्बोधनका क्रममा अर्थमन्त्री खनालले महामन्त्री थापाको भनाइलाई पुष्टि गर्दै थपे, “कीर्तिपुरको डाँडाडाँडामा ल्यापटप लिएर महिनाको तीन लाख कमाउने भन्ने जुन गगन थापाजीले भाषण गर्नुभयो, त्यो ‘रियल स्टोरी’ हो । धेरैलाई लाग्ला त्यो मान्छे ‘लफङ्गो’ हो । तर उसले कहीँ न कहीँ रिमोट वर्करको काम गरिरहेको छ । ५०० डलरको कार्ड नपाउँदाको अवस्थाबाट गुज्रिएर अहिले हामी यहाँसम्म आइपुगेका हौँ । मुलुकले कतिपय अवस्थामा यस्तो हिम्मत गर्नुपर्छ ।”
उनले नेपालमा बसेर विदेशी कम्पनीका लागि काम गर्ने ‘रिमोट वर्कर’ हरूले मुलुकको अर्थतन्त्रमा ठुलो योगदान दिइरहेको उल्लेख गर्दै उनीहरूलाई थप प्रोत्साहन गर्न राज्यले नीतिगत सहजता प्रदान गर्दै जाने प्रतिबद्धता समेत व्यक्त गरे ।
१९ पुस, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका नेता डा. शेखर कोइरालाले पार्टी भित्रको चुलिएको पछिल्लो विवादबारे आफूनिकट नेताहरूसँग छलफल गरेका छन् ।
उनले काठमाडौंमा उपलब्ध पदाधिकारी, केन्द्रीय सदस्यहरू, जिल्ला सभापतिसहितका कार्यकर्ताहरूसँग शनिबार अन्तरक्रिया गरेर महाधिवेशनबारे राय लिएका छन् ।
विशालनगरस्थित सम्पर्क कार्यालयमा अहिलेको विषम परिस्थितिको समुचित निकाससँगै मुलुकमा देखिएको संकटको समाधान र पार्टीभित्रको द्वन्द्वको सुरक्षित अवतरणबारे छलफल भएको कोइरालाका स्वकीय सचिव दिनेशचन्द्र थपलियाले जानकारी दिए ।
केन्द्रीय कार्यसम्पादन समितिको बैठकले गरेको निर्णय र महामन्त्रीहरूले उठाएको विशेष महाधिवेशन सम्बन्धमा कसरी समन्वय गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा पनि छलफल भएको उनले बताए ।
‘योसँगै आगामी आम निर्वाचनमा एकताबद्ध रूपमा कसरी अगाडि बढ्न सकिन्छ भन्ने विषयहरूमा पार्टीभित्र देखिएको दुवै पक्षलाई एक सूत्रमा ल्याउने उपायहरूका बारेमा पनि छलफल भयो,’ थपलियाले भने ।
नेता कोइरालासँगको छलफलमा सहभागी नेताहरूले पार्टीको अनुशासन समितिले गरेको कारबाही मिनाहामा परेका व्यक्तिहरू पूर्ववत् पदमा कायम रहनुपर्ने व्यवस्था मिलाउनका लागि पहल गर्न माग गरेका थिए ।
काठमाण्डौ, २९ मंसिर । नेकपा एमालेको ११औँ राष्ट्रिय महाधिवेशनमा लुम्बिनी प्रदेश भूगोलबाट घनश्याम पाण्डेले केन्द्रीय सदस्य पदमा उम्मेदवारी दिएका छन्। यसअघि पनि केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारी सफलतापूर्वक सम्हालिसकेका पाण्डे पार्टीभित्र अनुभवी, ऊर्जाशील र संगठनात्मक रूपमा सशक्त नेताका रूपमा चिनिन्छन्।
२३ वर्षकै उमेरमा २०५४ सालमा तत्कालीन तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाको उपमेयर बनेका पाण्डे २०७४ सालमा तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाको मेयरमा निर्वाचित हुँदै स्थानीय शासनमा प्रभावशाली नेतृत्व प्रदान गरेका थिए। स्थानीय विकास, सुशासन र जनमुखी सेवामा उनले देखाएको सक्रियताले उनी जनप्रिय नेताका रूपमा स्थापित छन्।
राजनीतिसँगै सामाजिक क्षेत्रमा समेत सशक्त उपस्थिति बनाएका पाण्डे सामुदायिक वन महासंघ नेपालको केन्द्रीय अध्यक्ष हुँदै विश्व सामुदायिक वन महासंघको अध्यक्षसमेत भई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिसकेका व्यक्ति हुन्। वातावरण, वन संरक्षण र सामुदायिक अधिकारका सवालमा उनको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छ।
हाल पार्टीले उनलाई युरोप–अमेरिका प्रवास विभागको संयोजकको जिम्मेवारी दिएर सक्रिय रूपमा खटाएको छ। संगठन विस्तार, प्रवासी नेपालीसँगको सम्बन्ध सुदृढीकरण र पार्टी नीतिको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनमा उनी प्रभावकारी रूपमा लागिरहेका छन्।
भोलि हुने निर्वाचनमा नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको प्यानलबाट केन्द्रीय सदस्यमा उम्मेदवारी दिएका पाण्डेलाई अनुभव, कार्यक्षमता र निरन्तरताको बलियो दाबेदारका रूपमा हेरिएको छ। महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूमाझ उनको उम्मेदवारीले व्यापक चासो र समर्थन बटुल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आज दिउँसो ३ बजेपछि उम्मेदवारी दर्ताको समय तोकिएको थियो । अध्यक्षमा केपी शर्मा ओली र इश्वार पोख्रेलको उम्मेदवारी परेको छ ।महासचिवमा शंकर पोखरेल र सुरेन्द्र पाण्डेको उम्मेदवारी परेको छ । एमालेमा १९ पदाधिकारी र ३०१ केन्द्रीय सदस्यका लागि निर्वाचन हुँदैछ । आज नै उम्मेदवारको सूची सार्वजनिक गर्ने कार्यक्रम रहेको छ ।
